Gebrek aan crisisgevoel versterkt crisis

Gepubliceerd op 3 mei 2004 in het Financieele Dagblad

lDe huizenmarkt daalt, de werkloosheid stijgt, het begrotingstekort loopt op en door de gestegen dollar staat ook onze exportpositie flink onder druk. Op 1 mei moet het Nederlandse bedrijfsleven daarbij ook nog eens gaan concurreren met de veel goedkopere nieuwe Europese toetreders. Toch ontbreekt het crisisgevoel, aldus Ed Groot in zijn FD column van 20 april.

Het crisisgevoel ontbreekt echter niet in de top van het bedrijfsleven. Raden van bestuur hebben zich al tijden terug gebogen over toekomstscenario's met daarin een langdurige economische crisis. Herstructureringsprogramma's, buitenlandse expansie of overnameplannen worden nu uitgevoerd om ook in deze crisisscenario's te kunnen overleven. Elders in de maatschappij leeft men nog wel met het idee dat we in een "tijdelijke" dip zitten, of erger, men denkt dat we nu al een crisis hebben. Maar het faillissement van Megapool en de ontslagen bij Shell kunnen wel eens het tipje van een ijsberg zijn. De echte crisis moet wellicht nog komen. Bijvoorbeeld wanneer over twee jaar door de begrotingstekorten bij overheden de rente weer terugveert naar 8%, met een echte crash op de huizenmarkt als gevolg. Of wanneer we na de pesos en de roebelcrisis een dollarcrisis krijgen. Wanneer het buitenland door krijgt dat de goede cijfers in Amerika slechts het gevolg zijn van tijdelijke belastingverlagingen en overheidsimpulsen (op krediet), kan het vertrouwen in de VS wel eens een diepe deuk krijgen. Met draconische gevolgen voor onze exporterende bedrijven en de waarde van de beleggingen van onze pensioenfondsen en onze multinationals als Ahold en Philips.

Maar is een crisis onafwendbaar? Het lijkt er helaas wel op. Toekomstscenario's die uitgaan van groei of dynamiek worden haast met de dag minder plausibel. Niet omdat een nieuw elan onmogelijk is, maar omdat er geen visie is. Want als er geen crisisgevoel is, waarom zouden we dan een visie moeten ontwikkelen? De enige visies die Nederland heeft zijn de oude, aanbod georiënteerde visies als loonkostenmatiging en kenniseconomie. Maar met een kostenstrategie alleen kan Nederland nooit winnen. Al halveren we onze lonen, we blijven altijd duurder dan Polen of China. En inmiddels zijn we ook te laat met strategie gebaseerd op kennis. Immers, kennis kan prima door een draadje. En de vele IT professionals of biotechnologen in Tsjechië of India zijn echt niet dommer dan die van ons in Groningen, maar wel een stuk goedkoper.

Alleen wanneer we ons niet gaan richten op productiviteit, maar op consumptiviteit maken we wellicht nog een kans. Immers, de huidige economische crisis wordt voornamelijk veroorzaakt door vraaguitval. Tot voor kort zorgde de op krediet kopende consument in de VS voor voldoende vraag. Maar eens komt ook voor hem de rekening. De Europeaan is echter uitermate spaarzaam. Net als, tot voor kort, de Japanse consument. Europa is het aan zijn rijkdom verplicht beter, duurzamer en dus duurder te consumeren. Door duurzamer te consumeren ontstaan nieuwe markten voor windenergie, brandstofcellen in auto's, biologische landbouw etc. Door beter te consumeren ontstaan er kansen voor goede restaurants en voedingsindustrie, maar ook voor uitgevers en theater. Allemaal bronnen voor innovatie en kansen voor ons bedrijfsleven. En zo kunnen we ons we ons uit een recessie consumeren. Doen we dat niet, dan rest ons een "Japan scenario", met minstens zeven magere jaren voor de boeg. Maar misschien moet dat crisisgevoel eerst nog even doordringen.

Paul de Ruijter is co-auteur van het boek "Regeren is Vooruitzien" en begeleidde diverse overheden en bedrijven bij het maken en gebruiken van toekomstscenario's.